De moord op Commendatore: Tadaaaa!

De moord op Commendatore


Ja, vanaf heden 1 december in de boekwinkels!
Het is altijd een magisch moment om een boek daadwerkelijk in handen te hebben, al is de inhoud me – als vertaler – nog zo vertrouwd. Lang konden we (Luk en ik) opties open houden, broeden op keuzes, nuanceringen aanbrengen. Maar een tekst die maandenlang fluide was, ligt nu gestold in mijn handen.
En er gebeurt iets heel geks: Gedrukt ziet het eruit alsof het altijd al zo was. Alsof ‘De moord op Commendatore’ een begrip is. Als iets vanzelfsprekends.
Maar dat is natuurlijk niet zo.
Wat eraan vooraf ging: 騎士団長殺し
Afzonderlijk betekenen deze karakters: ruiter – edelman – groep – hoofd/aanvoerder/leider – vermoorden / moord.
Goddank betekenen ze ook tezamen iets: ruiter + edelman = ridder (Huh? Een ridder in Japan?). Een groep ridders = een commanderij (ho, waar gaat dit naartoe? Kruistochten? Tempeliers?) Het hoofd van een groep ridders is een Commandeur (haal Commandeur door google en je zit zo bij de ‘Orde van de Verdedigers van Penang’).En een moord is een moord. Dus in eerste instantie is de werktitel: “Moord op de Commandeur”.
Het is nog ongewis waar dit heen gaat, maar het is een prikkelende titel. Misschien dat liefhebbers van detectives het boek per ongeluk ook nog aanschaffen.
Maar daar is de eerste kink in de kabel al: Murakami heeft zijn Japanse boek een Engelse ondertitel meegegeven: Killing Commendatore. Als Murakami zijn commandeur in het Engels met een Italiaanse term aanduidt, dan moet dat natuurlijk in de overwegingen meegenomen.
Al snel blijkt dat het niet om zomaar een Italiaanse commendatore gaat, maar om Il Commendatore, een van de hoofdpersonen in Mozarts opera Don Giovanni. Deze Commendatore sterft al in de eerste scene van de opera in een duel, door de hand van Don Giovanni. Aan het eind van het stuk keert hij terug om met een van de mooiste bas-aria’s uit het opera-repertoire alsnog af te rekenen met Don Giovanni.
Vertalersdilemma: spreek je bij dood in een duel van moord? Doodslag? Noodweer? In het Engels is dat prachtig te ondervangen met ‘Killing’. Daar zit bovendien nog de bonus in van actie: het zwaard dat in de borstkas zinkt. De aandacht ligt vol op de handeling. Geen ruis van  intentie of context (is het nu moord of doodslag?). Vang dat maar eens in het Nederlands.
Doodslag en doodsteek passeren de revue, maar gaan af langs de zijdeur. Het moet ‘moord’ blijven. Maar het is onmiskenbaar een specifieke moord, dus er moet een lidwoord in: De moord op Commendatore.
Volgende vertalersdilemma: Moet Commendatore zijn Italiaanse lidwoord krijgen? (Terzijde: het Japans heeft geen lidwoorden). Duizend pagina’s vol plotwendingen later is het zo klaar als een klontje dat we op dit punt met een gerust hart Murakami’s Engelse ondertitel kunnen volgen: geen ‘Il’.
Ook hebben we, in de duizend pagina’s van de twee delen van ‘De moord op Commendatore’, genoeg aanwijzingen gevonden om vol te kunnen houden dat er inderdaad sprake is van moord…