Tagarchief: Japanse taal

De proloog: ‘Doe het voor mij’

Het Japans heeft niet alleen geen lidwoorden , het doet ook niet aan enkelvoud en meervoud. Persoonsvormen bij werkwoorden: ook niet. Toch is het Japans (natuurlijk) niet een soort Klukkluk-taal. Het Japans heeft zijn eigen strategieën om te specificeren.
Bijvoorbeeld door het aangeven van richting. Als je in conversatie aan een (persoonsvormsloos) werkwoord een ‘hulpwerkwoord’ toevoegt dat richting aangeeft, wordt duidelijk dat het van de spreker naar de luisteraar gaat, of juist andersom. Alsof je er een soort pijltje bijzet: ‘van mij naar jou’, dan wel ‘van jou naar mij’. Die pijltjes zijn er in verschillende smaken: van de nederige vraag, tot een verleende gunst.
Zo’n pijltje geeft dus niet alleen aan of die richting heen, dan wel weer is, maar ook een richting van hoog naar laag: u in uw oneindige goedheid, ik in mijn oneindige goedheid. Je weet dus ook wie bij wie in het krijt staat, of hoe de verhoudingen liggen. Sterker nog: de karakters voor de hulpwerkwoorden voor ‘ik voor u’ en ‘u voor mij ( = alstublieft)’  zijn de karakters voor boven/omhoog en onder/omlaag.

En nu ter zake: de prolooog
Het is subtiele shit en meteen in de proloog liepen we al vast. Nu is een begin altijd lastig. Je moet als vertaler nog de toon vinden, je weet nog niet hoe de verhoudingen liggen, je kent de personages nog niet. Het wordt er niet makkelijker op als het eerste de beste personage iemand zonder gezicht is. Het goede nieuws: we zijn meteen in een Murakami-eske situatie beland. Maar dat betekent ook dat je (als vertaler) je houvast kwijt bent, want wat refereert hier nog aan de werkelijkheid? Dus extra opletten geblazen, en daar zit je dan met je vergrootglas. Geen detail blijft onbelicht. Gaat het om een spreekwoordelijk waas? Moet het gelukspoppetje zijn of een talisman? Of toch mascotte? De proloog blijft lang los zand, en we kunnen er niet de vinger op leggen of het nu aan Murakami ligt of aan ons…
En zoals bij Baantjer de goede invallen komen als hij in zijn stamkroeg aan de jenever zit, zo valt opeens het kwartje als we het vergrootglas opzij leggen. Er is ongelijkwaardigheid tussen de personages. Al de richtingpijltjes wijzen erop. In een realistischere setting zou het meteen duidelijk zijn geweest: meester-leerling, baas- werknemer, senior-junior, man-vrouw. Daar kunnen we nu aan toevoegen: ‘man zonder gezicht’-portretschilder.
Nu vallen de stukjes op zijn plaats. We laten het ene personage met ‘je’ spreken en het andere met ‘u’. Het vleugje gezelligheid, het onderons-achtige dat het gesprek aankleefde toen ze elkaar nog tutoyeerden,, is meteen verdwenen. Als een waas… En die portretschilder gaat nog heel hard zijn gelukspoppetje/mascotte/talisman nodig hebben.

Nieuw in het Nederlands: de boku-roman.

Voor vertalers is het fijn dat de wereld steeds kleiner wordt. Moest je ooit woorden als sake of sashimi van een voetnoot voorzien, inmiddels is dat allemaal even ingeburgerd als kimono, zen en manga.
Natuurlijk blijven er nog genoeg dilemma’s over om op te lossen. Zoals bijvoorbeeld het verschijnsel dat de Japanse taal verschillende woorden kent voor ‘ik’: 私 (‘watakushi’ of ‘watashi’), 僕 (‘boku’) en俺 (‘ore’). Elk met hun eigen connotaties. De meest in het ooglopende: ore en boku zijn voorbehouden aan mannen. Ore is van deze tweede mannen-ikken de stoerste.
Het dilemma was zichtbaar in de anime ‘Your name’ . Daarin wisselen de hoofdpersonen in hun slaap van lichaam (Inderdaad, Murakami is niet de enige Japanner die parallele universa verkent…). Als het meisje – in het jongenslichaam – zijn vrienden tegenkomt, zegt ze eerst ‘watakushi’, waarop de jongens hem wazig aankijken. Dan zegt ze (in het jongenslichaam): ‘watashi’. Nog steeds zijn de vrienden verbaasd. Zo bedeesd/vrouwelijk kennen ze hun vriend niet. Het meisje-in-het-jongenslichaam krijgt het amper uit naar mond, maar probeert het met ‘boku’. Maar pas bij ‘ore’ is het voor de vrienden weer als vanouds. Arme ondertitelaar!
In ‘Hardboiled wonderland en het einde van de wereld’ voerde Murakami zowel een ik op die spreekt met ‘watashi’ en als een ik die spreekt met ‘boku’. Dat was tot niet zo lang geleden subtiele shit voor Japan-kenners en Murakami-freaks, maar inmiddels heeft het woord ‘boku-roman’ zijn intrede gedaan in de Nederlandse taal. Om precies te zijn in de ‘aanklacht en aankondiging’ van Auke Hulst in NRC van afgelopen zaterdag naar aanleiding van het verschijnen van een halve roman van Murakami.
Daar kunnen vertalers nog niet meteen hun voordeel mee doen. Het moment dat we ‘ik’ door ‘boku’ kunnen vervangen, of door 僕, is nog niet aangebroken. Het zegt – mijns inziens – wel iets over de statuur van Murakami dat het Nederlands is verrijkt met het woord ‘boku-roman’.

‘Een Idea verschijnt’, of: de dilemma’s van wel/geen lidwoord

(Een) Idea verschijnt

De Japanse taal kent geen lidwoorden. En ook geen onderscheid tussen enkelvoud en meervoud. Dat betekent voor een vertaler dat er doorlopend gekozen moet worden. Soms is er geen misverstand mogelijk: de schilder, het meisje, de honkbalknuppel. Vaak kun je alle kanten op: heeft het atelier ramen of een raam? Heeft het raam gordijnen of een gordijn? Hangt er buiten een wolk of hangen er wolken? Het hangt allemaal af van de context…
Maar als de context surrealistisch is, zoals bij ‘De moord op Commendatore’, Murakami’s jongste, het geval is, kan het heel lang duren voor de ware aard van een woord duidelijk wordt.
Zo wordt een van de personages aangeduid met ‘Idea’. Dat kan dus ‘een Idea’, ‘het Idea’, ‘de Idea’ of ‘Idea’ worden, of ‘de Idea’s’, of ‘Idea’s. Het Japans kent trouwens geen hoofdletters. Dus het aantal opties is nog dubbel zo groot: steeds met kleine letter in plaats van hoofdletter.
In eerste instantie lijkt het erop dat Idea een naam is. In dit stadium moet de vormgever weten wat de titel van het boek is. Luk en ik zijn er niet meteen uit wat er precies mee wordt aangeduid: het Engelse ‘idea’? Het Griekse begrip ‘Idea’ van Plato?
Dilemma: het woord komt voor in de titel. En de vormgever heeft een ondertitel nodig voor promotiemateriaal. Op dat moment was: ‘Idea verschijnt’ de voorlopige conclusie. Die is door voortschrijdend inzicht aangepast in: ‘Een Idea verschijnt’.
Vandaar dat het kan gebeuren dat in sommige aankondigingen de ondertitel nog steeds ‘Idea verschijnt’ is…